سرای دانش

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)

منظور از افت تحصیلی این است که ظرفیّت یادگیری دانش آموز درهنگام تحصیل بعد از یک دوره‌ی ‌موفقّیّت تحصیلی به تدریج کاهش یافته و یا تکرار پایه‌ی ‌تحصیلی داشته باشد و به طور کلّی نمرات او نسبت به ماه قبل یا سال‌های قبل سیر نزولی محسوسی را نشان بدهد.

افت تحصیلی

فرهنگ نامه‌های مختلف فارسی و انگلیسی واژه‌ی ‌«افت» را کمبود، کاهش کمیّت یا مقدار معنا کرده‌اند و برای افت تحصیلی نیز تعاریف گوناگونی ارایه شده است. منظور از افت تحصیلی این است که ظرفیّت یادگیری دانش آموز درهنگام تحصیل بعد از یک دوره‌ی ‌موفقّیّت تحصیلی به تدریج کاهش یافته و یا تکرار پایه‌ی ‌تحصیلی داشته باشد و به طور کلّی نمرات او نسبت به ماه قبل یا سال‌های قبل سیر نزولی محسوسی را نشان بدهد.
هر ساله منابع انسانی و اقتصادی فراوانی از جامعه به واسطه‌ی ‌افت تحصیلی، تجدیدی و مردودی دانش آموزان به هدر می‌رود. طبق گزارش وزارت آموزش و پرورش در سال 1378، خسارات ناشی از افت تحصیلی دانش آموزان سالانه بالغ بر 800 میلیارد ریال است. کمبود اعتبارات موردنیاز وزارت آموزش وپرورش باعث می‌شود امکانات آموزشی مناسب و کافی در اختیار معلّمان و دانش آموزان قرار نگیرد و در نتیجه بسیاری از دانش آموزان دچار مشکلات تحصیلی یا افت تحصیلی می‌شوند و افت تحصیلی نیز خسارت‌های هنگفتی را بر اقتصاد ملی وارد می‌سازد. از بین بردن این چرخه‌ی ‌معیوب در وزارت آموزش و پرورش بسیار مهم است و نیاز به نگاه همه جانبه و برنامه ریزی‌های کلان دارد.

آسیب‌های روانی ناشی از افت تحصیلی در دانش آموزان نیز از اهمّیّت ویژه‌ای برخوردار است. بسیاری از دانش آموزان شکست خورده احساس حقارت می‌کنند و خود را ضعیف می‌پندارند. نگاه جامعه، والدین و مربیّان نیز به آن‌ها توأم با سرزنش و تحقیر است. اگر این حس ناخوشایند و خود پنداره‌ی ‌ضعیف در آن‌ها ادامه یابد، اعتماد به نفسشان به تدریج کم شده و درمعرض افسردگی و سایر مشکلات روانی قرار می‌گیرند.

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)
بسیاری از دانش آموزانی که افت تحصیلی را تجربه می‌کنند، از درس و مدرسه بیزار می‌شوند و ناگزیر به ترک تحصیل روی می‌آورند. این گروه از کودکان ونوجوانان قبل از آن که مهارت‌ها و آمادگی‌های لازم را برای ورود به بازار کار کسب نمایند، ناچارند از طریق مشاغل سطح پایین و با حدّاقل در آمد امرار معاش کنند. از این رو، نداشتن شغل ثابت، عدم برخوردرای از امکانات رفاهی مطلوب، پایمال شدن مزایای شغلی و در نهایت آینده‌ی ‌شغلی مبهم در انتظار آن‌هاست. به علاوه کار در محیط‌های نامناسب شغلی، احتمال بروز بزه کاری‌ها و رفتارهای ضدّ اجتماعی را در افراد افزایش می‌دهد.
افت را می‌توان به دو دسته‌ی ‌کمّی و کیفی تقسیم نمود. در افت کمّی، تعداد و درصد دانش آموزان یک دوره‌ی ‌تحصیلی که به سبب مردود شدن یا ترک تحصیل نتوانسته‌اند آن دوره را با موفّقیّت به پایان برسانند، مورد توجّه قرار می‌گیرد در حالی که افت کیفی به معنای نارسایی در رسیدن به هدف‌های تعیین شده برای یک دوره‌ی ‌تحصیلی است. به عبارت بهتر، هنگامی که فارغ التّحصیلان یک دوره‌ی ‌آموزشی نتوانند به هدف‌های تعیین شده برای آن دوره از نظر کسب دانش و مهارت دست یابند، افت کیفی رخ داده است.

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)

میزان شیوع

با توجّه به آمار مشکلات تحصیلی کودکان و نوجوانان در ایران (40 تا 60 درصد) و ارتباط مستقیم این مشکلات با کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموزان، به نظر می‌رسد میزان افت تحصیلی دردوره های مختلف به ویژه متوسّطه چشم گیر باشد.

عوامل مرتبط با افت تحصیلی

افت تحصیلی همانند سایر پدیده‌های اجتماعی و انسانی معلول عوامل متعدّدی است که همانند حلقه‌های زنجیر با یکدیگر پیوند دارند این عوامل را در یک طبقه بندی کلّی به سه دسته‌ی ‌فردی، خانوادگی و مدرسه‌ای می‌توان تقسیم نمود مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:

  1. میزان بهره‌ی ‌هوشی:کمبود هوش و توانایی‌های ذهنی، یکی از عوامل مهم در بروز افت تحصیلی است. وراثت و محیط هر دو در تعیین توانایی‌های هوشی دخالت دارند. وراثت، دامنه یا حدّاقل و حدّاکثر هوش یک فرد را مشخّص می‌کند ( به عنوان مثال بین 80 تا 110). درحالی که محیط تعیین می‌کند که فرد در کجای این دامنه قرار می‌گیرد. به بیان دیگر اگر فرد از امکانات محیطی و فرصت‌های خوب آموزشی برخوردار باشد دارای بهره‌ی ‌هوشی 110 واگر از شرایط و امکانات یادگیری محروم باشد بهره‌ی ‌هوشی او 80 خواهد ماند.
  2. سلامت جسمی:ابتلا به بیماری‌های جسمی، نقص در رشد و تکامل بدن و از همه مهم‌تر مغز و بعضی از غدد مترشّحه داخلی تأثیر مهمّی بر پیشرفت یا افت تحصیلی دارد. (بیماری هایی نظیر گواتر، صرع، تومورهای مغزی و... ) علاوه بر این وجود نقص‌ها یا معلولیّت‌های مهم در قوای یادگیری ( نظیر شنوایی، بینایی، گویایی) زمینه را برای کاهش عملکرد تحصیلی فراهم می‌سازد.
  3. سلامت روانی:کودکانی و نوجوانانی که از مشکلات روانی نظیر افسردگی، اضطراب، وسواس و.... رنج می‌برند و یا دچار ناسازگاری‌های رفتاری هستند در مقایسه با کودکان و نوجوانان عادی افت بیش‌تری در عملکرد درسی نشان می‌دهند.
  4. داشتن هدف و انگیزه:داشتن هدف به ویژه هدف‌هایی که با نیازها، علایق و توانایی‌های فرد مطابقت داشته باشد، انگیزه را برای یادگیری و تحصیل تقویت می‌کند.
  5. برنامه ریزی و شیوه‌های صحیح مطالعه:داشتن برنامه‌ی ‌منظّم و هدف‌دار برای مطالعه از عوامل اصلی وموفّقیّت به شمار می‌رود. برنامه باید به گونه‌ای تهیّه شود که متناسب با توانایی‌های فرد باشد و برای همه‌ی ‌فعّالیّت‌ها ونیازهای او (مطالعه، ورزش، تفریح و استراحت و... ) وقت کافی ومناسبی را پیش‌بینی نماید. بسیاری از دانش آموزانی که افت تحصیلی دارند، با روش‌ها و عادت‌های صحیح مطالعه آشنا نیستند یا آن‌ها را به کار نمی بندند. مطالعه در زمان و مکان نامناسب نیز تمرکز و توجّه را مختل کرده و موجب خستگی و دل‌زدگی دانش آموزان می‌شود.

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)
از مهم‌ترین عوامل خانوادگی که در بروز افت تحصیلی نقش دارند، به موارد زیر می‌توان اشاره نمود:

  1. اختلافات و کشمکش‌های خانوادگی بین پدر ومادر و سایر اعضای خانواده، خانه را به محیطی ناامن و اضطراب‌آور مبّدل می‌سازد. این شرایط از یک طرف فرزندان را از داشتن فضای آرام و مناسب برای درس خواندن و انجام تکالیف محروم می‌سازد و از سوی دیگر با مشغول ساختن ذهن آن‌ها، توجّه، تمرکز و سطح یادگیری‌شان را در کلاس درس کاهش می‌دهد.
  2. والدینی که درگیر تعارض‌ها و کشمکش‌های زناشویی هستند، نمی‌توانند نظارت دقیقی بر عملکرد درسی و رفتاری فرزندانشان داشته باشند. بنابراین احتمال افت تحصیلی و رفتارهای نامناسب اجتماعی در آن‌ها بیش‌تر است.
  3. از نظر محقّقان، فقر مالی، بیکاری والدین، اشتغال مادران، پرجمعیّت بودن خانواده و سطح تحصیلات و فرهنگ والدین به طور مستقیم وغیر مستقیم در افت عملکرد تحصیلی فرزندان نقش دارند.
    مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)

علاوه بر عوامل فردی و خانوادگی، شرایط آموزشگاهی و آموزشی نیز در افت تحصیلی دخالت دارد. مهم‌ترین متغیّرها در این بخش عبارتند از:

  1. مهارت معلّمان در تدریس: کمبود معلّمان باتجربه که تسلّط علمی لازم را برای تدریس در رشته‌ی ‌خود داشته باشند، با روش‌های تدریس آشنا باشند و بتوانند مفاهیم درسی را متناسب با سطح درک و فهم دانش آموزان به آن‌ها منتقل نمایند، در بروز افت تحصیلی نقش مهمّی دارد. وجود معلّمان کارآزموده کمک مؤثّری برای شناسایی به موقع مشکلات و ناتوانی‌های یادگیری در دانش آموزان است.
  2. نظارت بر نحوه‌ی ‌انجام تکالیف درسی: اگر معلّمان تکالیف درسی دانش آموزان را به طور دقیق و مستمر مورد بررسی و ارزیابی قرار بدهند و موارد نقص تکلیف و نقاط ضعف دانش آموزان را به آن‌ها گوشزد نمایند، میزان یادگیری به مراتب افزایش می‌یابد. تراکم جمعیّت دانش آموزان در کلاس‌ها و بی‌انگیزگی معلّمان بر نحوه‌ی ‌نظارت بر تکالیف درسی اثر می‌گذارد.
  3. کمبود امکانات آموزشی: نتایج مطالعات نشان می‌دهد با افزایش تعداد دانش آموزان در کلاس، پیشرفت تحصیلی آن‌ها کاهش می‌یابد زیرا میزان تعامل معلّم / دانش آموز و مشارکت در فعّالیّت‌های کلاسی در کلاس‌های پرجمعیّت کم تر است. به علاوه امکانات کمک آموزشی، آزمایشگاه‌ها و کتابخانه‌های مجهزّ و فضای فیزیکی مطلوب از نظر نور، وسعت، دما و تزیینات داخلی و... کیفیت تدریس معلّمان و یادگیری‌های دانش آموزان را ارتقا می‌دهد.
  4. محتوای آموزشی: اگر محتوای آموزشی در دوره‌های مختلف تحصیلی به طور معقول و سنجیده تنظیم شود، پیوستگی مطالب از نظر پیش نیازها رعایت گردد و در نگارش محتوا، سطح دانش و درک و فهم دانش آموزان مورد توجّه قرار گیرد، احتمال بروز مشکلات تحصیلی کاهش خواهد داشت.
  5. نوع آزمون‌ها و محتوای سؤالات: اغلب سؤالات امتحانی بر محفوظات و یادآوری مفاهیم تکیه دارند و هدف‌های رفتاری که کتاب درسی بر مبنای آن‌ها تهیّه شده، معمولاً مورد غفلت قرار می‌گیرد. در حالی که اگر سؤالات آزمون‌ها فرایندهای عالی ذهن مانند درک و فهم، به کار بستن و تجزیه وتحلیل را بسنجند، دانش آموزان سعی می‌کنند مطالب درسی را با دقّت و تعمّق بیش‌تری مطالعه کنند و معلّمان نیز حفظ طوطی‌وار مطالب را ملاک یادگیری قرار نخواهند داد.
  6. مقرّرات انضباطی: تعیین مقرّرات و قوانین انضباطی خشک و غیر قابل انعطاف، تهدیدها، توبیخ‌های علنی در حضور دیگران، تنبیه‌ها و جریمه‌های مکرّر در مدارس، امنیّت عاطفی و روانی دانش آموزان را بر هم می‌زند و آن‌ها را کینه توز، انتقام جو و پرخاشگر می‌سازد. در این شرایط مدرسه به زندانی مبدّل می‌شود که دانش آموزان برای فرار از آن لحظه شماری می‌کنند.

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)

چگونه می‌توانیم کمک کنیم؟

  1. شناسایی وتشخیص زود هنگام مشکلات یادگیری در کودکان ونوجوانان، گام مؤثّری در پیش گیری از افت تحصیلی است. مشاهده‌ی ‌دقیق رفتارها توسّط معلّمان و مربیّان و ارجاع دانش آموزان مشکل دار به مراکز مشاوره، بسیار کمک کننده خواهد بود.
  2. بسیاری از دانش آموزانی که افت عملکرد درسی دارند، از مسایل نظیر نداشتن هدف و انگیزه، اعتماد به نفس پایین و اضطراب امتحان رنج می‌برند یا با روش‌های صحیح مطالعه و اصول برنامه ریزی آشنا نیستند. اغلب این مشکلات با راهنمایی‌های معلّمان و مشاوران مدارس و مراکز مشاوره حل شدنی است. مراجعه به مشاور به فرد کمک می‌کند تا مهارت‌های تحصیلی خود را ارتقا دهد وتوانایی‌های لازم را برای حل مسأله و مقابله با شرایط استرس‌آور بیاموزد.
  3. در شرایطی که افت نمرات درسی و تغییر رفتار دانش آموز ناشی از وجود مشکلات جدّی روحی و روانی است نظیر ( افسردگی، اضطراب، وسواس، بیش فعّالی، کمبود توجّه و... )، مشاوره با روان شناسان برای دانش آموز وخانواده وی ضرورت دارد. استفاده از روش‌های مختلف دارو درمانی و درمان‌های روان شناختی به صورت همزمان سودمند خواهد بود.
  4. در عین حال که وجود نظم و انضباط و کنترل رفتارهای دانش آموزان در کلاس درس و مدرسه یک امر ضروری و اجتناب ناپذیر است، امّا به کار بردن روش‌های خشونت آمیز و عبارات تحقیر کننده در ایجاد انضباط، نتیجه عکس می‌دهد و احتمال نقض قوانین و سرکشی‌ها را بیش‌تر می‌سازد. تجربه نشان داده است چنانچه مسؤولان مدارس از نظرات، پیشنهادات و همکاری دانش آموزان در اداره‌ی ‌مدارس استفاده نمایند نه تنها رابطه‌ی ‌محترمانه‌ی ‌معلّم / دانش آموز حفظ می‌شود بلکه احتمال پای بندی به مقررّات هم افزایش می‌یابد.
  5. ملاقات مستمر والدین با معلّمان فرصت مناسبی را برای تبادل نظر و بررسی مشکلات تحصیلی و رفتاری فرزندان فراهم می‌سازد. مطمئناً اگر والدین و معلّمان از یک زاویه و با یک هدف به مسایل دانش آموزان بنگرند و به جای متهّم کردن یکدیگر در جست وجوی راه حل واحدی باشند، سریع‌تر و مؤثّرتر به نتیجه خواهند رسید.
  6. با توجّه به ضعف بسیاری از دانش آموزان در روخوانی متن کتاب و درک معانی لغات در دروس مختلف، پیشنهاد می‌شود معلمان بخشی از زمان هر جلسه را به روخوانی متن درس اختصاص دهند. تجربه و آمارها نشان می‌دهد بسیاری ازدانش آموزان در درک مفهوم سوالات امتحانی مشکل دارند.
  7. در اغلب مدارس و خانواده‌ها کسب نمرات بالا معیار توجّه، احترام و ارزش گذاری بر دانش آموز است. در حالی که توانایی‌های ذهنی دانش آموزان، شرایط فردی و میزان تلاش و کوشش آن‌ها در کسب نمرات درسی با یکدیگر متفاوت است. پیشنهاد می‌شود معلّمان از گزارش‌های توصیفی برای ارایه‌ی ‌عملکرد دانش آموزان استفاده نمایند. زیرا در این گزارش‌ها، معلّم میزان یادگیری، تلاش و پشتکار، نحوه‌ی ‌انجام تکالیف، نقاط قوّت و ضعف و پیشرفت هر دانش آموز را با خودش می‌سنجد و راه حل مناسبی را برای اصلاح وضعیت او به والدینش پیشنهاد می‌دهد. در این صورت همه‌ی ‌دانش آموزان یک کلاس در مسیر موفّقیّت گام بر می‌دارند و احساس شادمانی می‌کنند.
  8. روابط مبتنی بر محبّت، احترام و اعتماد متقابل میان دانش آموز و معلّم، فرصت مناسبی را برای دانش آموزان فراهم می‌کند تا بتوانند مسایل، مشکلات واسترس‌های خود را با معلّمان در میان بگذارند واز حمایت‌های عاطفی و راهنمایی‌های سازنده‌ی ‌آن‌ها برخوردار شوند. چنان چه تخلّفات و نقض قوانین توسّط برخی از دانش آموزان به صورت مکرّر رخ بدهد، می‌توان به جای استفاده از تنبیه بدنی یا سایر شیوه‌های خشونت آمیز، روش محروم کردن و حذف امتیاز را که پیامدهای منفی کم تری دارد، به کار بست.
  9. معلّمانی که از نظر دانش آموزان سخت گیری‌های منطقی دارند، متوّقع‌تر از دیگرانند، نظم را به سرعت در کلاس خود برقرار می‌کنند، به طور منظّم از کار خود ارزیابی دارند و به دانش آموزان کمک می‌کنند تا مطالبی را که در بار اوّل یاد نگرفته اند، در فرصت مجدّد بیاموزند، درحرفه‌ی خود موفّق‌ترند و دانش آموزانشان از پیشرفت تحصیلی بالاتری برخوردار می‌باشند.

مشکلات تحصیلی متداول در بین دانش آموزان (بخش سوم)

منبع مقاله : www.rasekhoon.net